Αναμνήσεις από τον Μπόρχες (και όχι μόνο)

Θα 'μουν γύρω στα 20 όταν πρωτογνώρισα τον Μπόρχες ως συγγραφέα. Τότε, κάπου στις αρχές της δεκαετίας του '80, οι εξορμήσεις μου στα βιβλιοπωλεία των Αμπελοκήπων, στη Σύγχρονη Εποχή, στον Ελευθερουδάκη της οδού Νίκης, στον Ρεϋμόνδο της οδού Βουκουρεστίου, στον Παντελίδη, στον Κάουφμαν και -λίγο αργότερα- στην Πρωτοπορία, στα Εξάρχεια, κατέληγαν σε μια απελπιστική εξάντληση του χαρτζιλικιού και των αποταμιεύσεών μου, και σε μια συγκομιδή ιστορίας, φιλοσοφίας, σκακιού, ψυχολογίας, επιστημονικής φαντασίας, μεθόδων εκμάθησης ξένων γλωσσών, Κορδάτου, Ρεμπώ, Βιάν, Μπουκόφσκι, Ίψεν, Ντοστογιέφσκι, Τουργκένιεφ, ανθολογιών ποίησης, βιβλίων ιστορίας της τέχνης, τι να πρωτοθυμηθώ...

Θα έλεγε κανείς ότι με όλα όσα είχα διαβάσει θα ήμουν προετοιμασμένος για τα πάντα. Όμως ο Μπόρχες ήταν το κάτι άλλο. Το πρώτο βιβλίο του που έπεσε στα χέρια μου ήταν η Ιστορία της Αιωνιότητας. Και συγκλονίστηκα! Δεν κάνω πλάκα, έτσι ένιωσα. Ό,τι κι αν είχα διαβάσει μέχρι τότε δεν με είχε προετοιμάσει για να καταλάβω με τον τρόπο που ήθελα εκείνο τον απίστευτο κόσμο που ανοιγόταν μπροστά μου. Ο χρόνος του Πλάτωνα και του Μιγκέλ ντε Ουναμούνο, ο χρόνος του Πλωτίνου και του Σοπενάουερ, ο χρόνος του ιερού Αυγουστίνου και του Ράσελ, οι ισλανδικές σάγκες και οι 1001 Νύχτες.

Το διάβασα και το ξαναδιάβασα. Σιγά σιγά έπαιρνε μέσα μου μορφή ο συγγραφέας του και το υπόβαθρό του. Και τότε αναζήτησα και άλλα έργα του. Πήρα τα πάντα: Ο Δημιουργός, Το εγκώμιο της σκιάς, Το Άλεφ, Σύντομες και παράξενες ιστορίες, Διερευνήσεις, Έξι προβλήματα για τον Δον Ισίδρο Παρόδι, Εφτά Νύχτες, Μυθοπλασίες, οτιδήποτε κυκλοφορούσε στην ελληνική αγορά. Κατόπιν πολλά από αυτά τα αγόρασα στα ισπανικά. Και πολύ γρήγορα με γέμισε το σύμπαν των συμβόλων και μόνιμων μοτίβων του Αργεντινού συγγραφέα: οι λαβύρινθοι, οι αιωνιότητες, οι καθρέφτες, ο απατηλός χαρακτήρας της πραγματικότητας, ο κόσμος ως όνειρο κάποιου, η μνήμη και η λήθη, οι αναφορές στην ίδια τη λογοτεχνία, η ποίηση, οι τίγρεις, τα καθημερινά αντικείμενα που επιζούν μετά από εμάς...

Ηλίας Οικονομόπουλος

«Πυρετός του Μπουένος Άιρες και άλλα νεανικά ποιήματα (1923-1929)» του Χόρχε Λουίς Μπόρχες

Συγγραφέας: Jorge Luis Borges
Τίτλος ελληνικής έκδοσης: Πυρετός του Μπουένος Άιρες και άλλα νεανικά ποιήματα (1923-1929)
Είδος έργου: Ποίηση
1η έκδοση στην ισπανική γλώσσα: Fervor de Buenos Aires (1923), Luna de enfrente (1925), Cuaderno San Martín (1929)
Εισαγωγή - Μετάφραση - Σημειώσεις: Δημήτρης Καλοκύρης
Επιμέλεια: Ελένη Κεχαγιόγλου
Διορθώσεις: Αρετή Μπουκάλα
Εκδόσεις: Πατάκης
Έτος έκδοσης: 2022

Οι τρεις νεανικές ποιητικές συλλογές του Χ. Λ. Μπόρχες, η πρώτη φάση της δημιουργικής του διαδρομής στη λογοτεχνία. Πενήντα οκτώ ποιήματα, τα περισσότερα μεταφρασμένα στη γλώσσα μας για πρώτη φορά. Τα πρώτα βήματα ενός νεαρού ποιητή που έμελλε να κατακτήσει με τη γραφή του την οικουμένη.

Το 1923 εκδίδεται η πρώτη ποιητική συλλογή του. Πυρετός του Μπουένος Άιρες, και σε αυτή εμφανίζονται ήδη καθαρά ορισμένα μοτίβα (καθρέφτες, ξίφη, κήποι, άστρα, ρόδα) που θα τον ακολουθήσουν σ' ολόκληρο τον ποιητικό και πεζογραφικό του λαβύρινθο. Ακολουθεί, δύο χρόνια μετά, η δεύτερη συλλογή του. Αντικρινό φεγγάρι, και το 1929 η τρίτη, υπό τον τίτλο Τετράδιο Σαν Μαρτίν. "San Martin" ήταν μια μάρκα φθηνών σχολικών τετραδίων πολύ διαδεδομένων στην Αργεντινή ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, με χαρακτηριστικό βαθυκόκκινο εξώφυλλο, που όφειλαν το όνομά τους στον εθνικό ήρωα της χώρας, τον στρατηγό Σαν Μαρτίν. Στη συλλογή αυτή ενδεχομένως ο Μπόρχες ήθελε κατά κάποιον τρόπο να αποτίσει φόρο τιμής στους δασκάλους του.

«Τα ποιήματα αυτά» σημειώνει ο Δημήτρης Καλοκύρης στην εισαγωγή του «αν ήταν γραμμένα στα ελληνικά, τη δεκαετία του 1920, ίσως είχαν κάποιους παλαμικούς απόηχους (στον βαθμό που κι ο Παλαμάς συγγενεύει εξ αγχιστείας με τον Ουίτμαν) ή έναν σεφερικό τόνο στο κλίμα της Στροφής. Είναι γραμμένα εκατό χρόνια πριν, κρατούν όμως ακόμα και σήμερα τα πρωτοποριακά τους χαρακτηριστικά και τη λόγια φρεσκάδα τους».

           (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

«Η κτήση του χθες» - ποίημα του Χόρχε Λουίς Μπόρχες

Jorge Luis Borges
Η κτήση του χθες
Μετάφραση: Ηλίας Οικονομόπουλος (2-1-2021)

Ξέρω πως έχω χάσει τόσα πράγματα που δεν θα μπορούσα να τα μετρήσω και πως αυτές οι απώλειες είναι όλο αυτό που τώρα μου ανήκει. Ξέρω πως έχω χάσει το κίτρινο και το μαύρο, και σκέφτομαι γι’ αυτά τα απίστευτα χρώματα όπως δεν σκέφτονται αυτοί που βλέπουν. Ο πατέρας μου έχει πεθάνει κι είναι πάντα δίπλα μου. Όταν θέλω να αναλύσω στίχους του Σουίνμπουρν, το κάνω, έτσι μου λένε, με τη δική του φωνή. Μόνο οι νεκροί είναι δικοί μας, δικό μας είναι μόνο αυτό που χάσαμε. Η Τροία υπήρξε, όμως η Τροία διαιωνίζεται στο εξάμετρο που θρηνεί για την απώλειά της. Το Ισραήλ υπήρξε όταν ήταν μια αρχαία νοσταλγία. Κάθε ποίημα, με τον χρόνο, γίνεται ελεγεία. Δικές μας είναι οι γυναίκες που μας άφησαν, κι είμαστε δίχως πια την αγωνία της στιγμής, ούτε την ταραχή και τους τρόμους της προσδοκίας. Δεν υπάρχουν άλλοι παράδεισοι απ’ τους χαμένους παραδείσους.

Δεν είσαι οι άλλοι - Ποίημα του Χόρχε Λουίς Μπόρχες

 

Δε θα σε γλυτώσουν όσα άφησαν γραμμένα 
όλοι εκείνοι που ικέτευε ο φόβος σου· 
δεν είσαι οι άλλοι και το βλέπεις τώρα 
πως είσαι το κέντρο του λαβύρινθου που χαράζουν 
τα βήματά σου. Δεν σε γλυτώνει η αγωνία 
του Ιησού ή του Σωκράτη, ούτε κι ο κραταιός 
χρυσαφένιος Σιντάρτα, που δέχτηκε το θάνατο 
κάποιο απόβραδο, μέσα στον κήπο. 
Και είναι σκόνη η λέξη που έγραψε 
το χέρι σου ή τα λόγια που πρόφεραν 
τα χείλια σου. Δεν έχει οίκτο η Μοίρα 
κι η νύχτα του Θεού τέλος δεν έχει. 
Το υλικό σου είναι ο χρόνος, ο αέναος χρόνος, 
Είσαι μία μία η κάθε στιγμή.

Από τη συλλογή Εφτά Νύχτες, εκδόσεις Ύψιλον, 1988
Μετάφραση: Δημήτρης Καλοκύρης

Πηγή φωτογραφίας: elpais.com

Invitación especial a una charla sobre Jorge Luis Borges

****Αναδημοσίευση από Ινστιτούτο Θερβάντες

INSTITUTO CERVANTES DE ATENAS - CULTURA - TALLER
19.12.2015, 11.00 h.

Invitación especial a una charla sobre
Jorge Luis Borges

En 2016 se cumplirán treinta años de la muerte de Jorge Luis Borges (1899-1986) y en todo el mundo se realizarán actos en homenaje al gran escritor argentino. El Instituto Cervantes de Atenas, además de sus actividades culturales ordinarias, ofrecerá un taller sobre Borges a cargo de dos profesores argentinos, la Lic. Marta Silvia Dios Sanz y el Dr. Marcos Breuer.

Queremos invitar especialmente a los que cuenten con un nivel de conocimiento del español suficiente, a una charla con acceso libre, que tendrá lugar el sábado 19 de diciembre a las 11.00 h. en la Biblioteca del Instituto. (Duración: una hora y media)

Nuestro objetivo es que conozcan a los profesores y que realicen una inmersión en el mundo de Borges. ¿Por qué la obra de Borges ha sido tan importante? ¿Qué elementos caracterizan sus cuentos, ensayos y poemas? ¿Por qué es justo decir que Borges es una fuente inagotable de inspiración, incluso para las nuevas generaciones de escritores? Los profesores Marta Dios Sanz y Marcos Breuer analizarán estas cuestiones, señalando algunos de los aspectos más relevantes de la creación borgeana. En particular, la charla se centrará en tres ámbitos: el elemento fantástico en los relatos de Borges, la utilización que hace el autor de símbolos clásicos para armar sus ficciones y la importancia que le otorga a la dimensión lúdica. En un diálogo abierto a los participantes, Dios Sanz y Breuer recorrerán algunas de las páginas inolvidables de la producción de Jorge Luis Borges.

Si les interesa asistir a esta charla, por favor, contesten a cultate@cervantes.es, confirmando su asistencia, ya que las plazas son limitadas. Fecha límite: miércoles 16 de diciembre.

Departamento de Cultura del Instituto Cervantes de Atenas.

Mitropóleos 23, Atenas, Grecia.
Tel.: 210.3634117. Fax.: 210.3647233

Jorge Luis Borges - Arte poética

Ο Jorge Luis Borges διαβάζει το ποίημά του Arte poética:



Mirar el río hecho de tiempo y agua
y recordar que el tiempo es otro río,
saber que nos perdemos como el río
y que los rostros pasan como el agua.

Sentir que la vigilia es otro sueño
que sueña no soñar y que la muerte
que teme nuestra carne es esa muerte
de cada noche, que se llama sueño.

Ver en el día o en el año un símbolo
de los días del hombre y de sus años,
convertir el ultraje de los años
en una música, un rumor y un símbolo,

ver en la muerte el sueño, en el ocaso
un triste oro, tal es la poesía
que es inmortal y pobre. La poesía
vuelve como la aurora y el ocaso.

A veces en las tardes una cara
nos mira desde el fondo de un espejo;
el arte debe ser como ese espejo
que nos revela nuestra propia cara.

Cuentan que Ulises, harto de prodigios,
lloró de amor al divisar su Itaca
verde y humilde. El arte es esa Itaca
de verde eternidad, no de prodigios.

También es como el río interminable
que pasa y queda y es cristal de un mismo
Heráclito inconstante, que es el mismo
y es otro, como el río interminable.

Jorge Luis Borges - "Arte poética"

Mirar el río hecho de tiempo y agua
y recordar que el tiempo es otro río,
saber que nos perdemos como el río
y que los rostros pasan como el agua.

Sentir que la vigilia es otro sueño
que sueña no soñar y que la muerte
que teme nuestra carne es esa muerte
de cada noche, que se llama sueño.

Ver en el día o en el año un símbolo
de los días del hombre y de sus años,
convertir el ultraje de los años
en una música, un rumor y un símbolo,

ver en la muerte el sueño, en el ocaso
un triste oro, tal es la poesía
que es inmortal y pobre. La poesía
vuelve como la aurora y el ocaso.

A veces en las tardes una cara nos mira
desde el fondo de un espejo;
el arte debe ser como ese espejo
que nos revela nuestra propia cara.

Cuentan que Ulises, harto de prodigios,
lloró de amor al divisar su Itaca
verde y humilde. El arte es esa Itaca
de verde eternidad, no de prodigios.

También es como el río interminable
que pasa y queda y es cristal de un mismo
Heráclito inconstante, que es el mismo
y es otro, como el río interminable.

Αφιέρωμα στον Μπόρχες - Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων

Στον κορυφαίο αργεντινό ποιητή, δοκιμιογράφο και πεζογράφο Χόρχε Λουίς Μπόρχες (1899-1986) αφιερώνεται εκδήλωση που διοργανώνουν ο Οργανισμός Πολιτισμού, Αθλητισμού, Νεολαίας και Άθλησης του Δήμου Αθηναίων (ΟΠΑΝ) και ο Κύκλος Ποιητών, τη Δευτέρα 14 Μαΐου, στις 7.00 μ.μ., στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων (Ακαδημίας 50).

Η λογοτεχνία του Μπόρχες, στην οποία συγκατοικεί το παράδοξο και ο στοχασμός, άφθονη σε διακειμενικές αναφορές από τον χώρο της λογοτεχνίας και της φιλοσοφίας και σε εγκυκλοπαιδικές γνώσεις, θέτει προβληματισμούς για τη σχέση των φαινομένων με την πραγματικότητα του τόπου και του χρόνου, άσκησε μεγάλη επιρροή στους συγχρόνους του και στους μεταγενέστερους και όρισε νέες τάσεις, ειδικά στο διήγημα.
«H ανθρωπότητα μπορεί ασφαλώς να σωθεί, και ένας πιθανός τρόπος είναι να υιοθετήσει ο καθένας μια ηθική στάση. Mε άλλα λόγια, αν όλοι μας αλλάξουμε το κομμάτι εκείνο του κόσμου που μπορεί να ανανεωθεί, θα αλλάξει. Άλλον τρόπο δεν ξέρω», έλεγε ο Μπόρχες το 1985 αναφερόμενος στον 21ο αιώνα.

Ο ποιητής και πεζογράφος Δημήτρης Καλοκύρης, μεταφραστής στα ελληνικά ποιημάτων του Μπόρχες, θα παρουσιάσει τη ζωή και τα έργα του αργεντινού συγγραφέα και θα διαβάσει ποιήματά του. Με επίκεντρο την ποιητική του Μπόρχες, την αισθητική του, την ιδεολογική του εξέλιξη, τις εμμονές και τη φιλοσοφία του, ο ομιλητής θα παρουσιάσει το έργο του Mπόρχες σαν καθρέφτη που αντιστρέφει και μεταβάλλει την ουσία των πραγμάτων σε ονειρικό υλικό. Στην εκδήλωση θα ακουστεί ηχητικό ντοκουμέντο στο οποίο ο συγγραφέας διαβάζει κείμενά του.

Η ομιλία εντάσσεται στη σειρά «Κύκλος στο Κέντρο», του ΟΠΑΝ και του Κύκλου Ποιητών, με αφιερώματα σε έλληνες και ξένους ποιητές.

Πηγή: ΤΟ ΒΗΜΑ

Το εγκώμιο της σκιάς

Ο δρόμος μας μάς έφερε και πάλι στο Μπουένος Άιρες, την αγαπημένη πόλη του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, όπου το 1969 γράφει την περίφημη συλλογή ποιημάτων και μικρών ιστοριών Το εγκώμιο της σκιάς, όπου το θέμα που κυρίως αναδεικνύεται είναι το σκοτάδι. Όχι όμως το οποιοδήποτε σκοτάδι, μα αυτό της τυφλότητας του ποιητή.
"Οι φίλοι μου δεν έχουν μορφή", λέει ο μεγάλος ποιητής, "οι γυναίκες είναι όπως ήταν εδώ και πολλά χρόνια, μπερδεύονται η μια γωνιά του δρόμου με την άλλη, δεν έχουν γράμματα οι σελίδες των βιβλίων". Όμως για τον ποιητή αυτό σημαίνει κάτι πολύ παραπάνω: "Όλα αυτά θα 'πρεπε να με τρομάζουν, όμως αφήνουν μια γεύση γλυκιά, μια επιστροφή". Και καταλήγει λέγοντας: "Τώρα μπορώ να τα ξεχάσω. Φτάνω στο στόχο μου, στην άλγεβρά μου, στην κλείδα και στον καθρέφτη μου. Σύντομα θα ξέρω ποιος είμαι".
(Από το ποίημα Εγκώμιο της σκιάς, που δίνει και τον τίτλο στη συλλογή)

Ένα χαρακτηριστικό ποίημα αυτής της συλλογής είναι το ποίημα Τα πράγματα, πλημμυρισμένο από τα μοτίβα του Αργεντινού μεγάλου ποιητή:

Τα πράγματα

Το μπαστούνι, μια αρμαθιά κλειδιά, κάτι κέρματα,
η απαλή κλειδαριά, κάτι τελευταίες
σημειώσεις που δε θα ξαναδιαβαστούν
τις λίγες μέρες που μου απομένουν, η τράπουλα,
η σκακιέρα, ένα βιβλίο και κάπου στα φύλλα του
η ξεραμένη βιολέτα, ενθύμιο κάποιας βραδιάς
αξέχαστης ασφαλώς αλλά κιόλας ξεχασμένης,
στη δύση ο κόκκινος καθρέφτης πυρπολώντας
ένα δειλινό της φαντασίας. Τόσα και τόσα πράγματα,
ομπρέλες, πίπες, άτλαντες, φλιτζάνια, μπιχλιμπίδια
που δουλεύουν για χάρη μας σαν αμίλητοι σκλάβοι,
τυφλά, και απολύτως βουβά!
Θα επιζήσουν πέρ’ από τη λήθη μας·
δίχως να ξέρουν καν πως έχουμε υπάρξει.

Όλα τα ποιήματα είναι από τη συλλογή Elogio de la sombra (Το εγκώμιο της σκιάς, 1969), σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη, εκδόσεις Ύψιλον 1985.

Ο Μπόρχες για την ποίηση

Το παρακάτω απόσπασμα του Μπόρχες είχε παρουσιαστεί σε μορφή σχολίου στο εξαιρετικό σκακιστικής φύσεως ιστολόγιο του Schrödinger's Cat.

"...Θεωρώ τον εαυτό μου κυρίως αναγνώστη. Όπως γνωρίζετε, έχω τολμήσει την περιπέτεια της γραφής,αλλά πιστεύω πως αυτά που έχω διαβάσει είναι πολύ πιο σημαντικά απ' αυτά που έχω γράψει. Γιατί κάποιος διαβάζει αυτά που του αρέσουν- ωστόσο γράφει όχι αυτά που θα ήθελε να γράψει, αλλά αυτά που είναι ικανός να γράψει.
Η μνήμη μου με πηγαίνει πίσω σ΄ένα συγκεκριμένο βράδι κάπου εξήντα χρόνια πριν, στη βιβλιοθήκη του πατέρα μου στο Μπουένος Άιρες. Τον βλέπω, βλέπω το φως του γκαζιού, μπορώ να βάλω το χέρι μου πάνω στα ράφια [...] Πηγαίνω πίσω σ' εκείνο το αρχαίο πια νοτιοαμερικανικό βράδι, και βλέπω τον πατέρα μου. Τον βλέπω αυτή τη στιγμή και ακούω τη φωνή του να λέει λέξεις που δεν καταλάβαινα, όμως τις ένιωθα.
Οι λέξεις αυτές προέρχονταν από τον Κeats, από την "Ωδή σ' ένα αηδόνι" [...]
Οι στίχοι που θυμάμαι είναι αυτοί που έρχονται τώρα σε σας:

Thou wast not born for death, immortal Bird!
No hungry generations tread thee down;
Τhe voice I hear this passing night was heard
In ancient days by emperor and clown:
Perhaps the self-same song that found a path
Through the sad heart of Ruth, when, sick for home,
She stood in tears amid the alien corn.

Νόμιζα πως ήξερα τα πάντα γα τις λέξεις, τα πάντα για τη γλώσσα (όταν είναι κανείς παιδί, νιώθει πως ξέρει πολλά πράγματα), όμως οι λέξεις αυτές ήρθαν σε μένα ως αποκάλυψη. Φυσικά, δεν τις καταλάβαινα. Πώς θα μπορούσα να καταλάβω αυτούς τους στίχους για τα πουλιά -για τα ζώα- που κατά κάποιον τρόπο είναι αιώνια, έξω από τον χρόνο, γιατί ζουν στο παρόν; Είμαστε θνητοί γιατί ζούμε στο παρελθόν και στο μέλλον -γιατί θυμόμαστε μια εποχή που δεν υπήρχαμε, και προβλέπουμε μιαν εποχή που θα είμαστε νεκροί. Οι στίχοι αυτοί ήρθαν σε μένα διαμέσου της μουσικής τους. Πίστευα ότι η γλώσσα ήταν ένας τρόπος να λέει κανείς πράγματα, να εκφράζει παράπονα , να δηλώνει ότι είναι ευχαριστημένος ή λυπημένος, και ούτω καθεξής. Όμως όταν άκουσα αυτούς τους στίχους (και τους ακούω, κατά κάποιον τρόπο, συνεχώς από τότε), κατάλαβα ότι η γλώσσα μπορούσε να είναι και μουσική και πάθος. Κι έτσι μου αποκαλύφθηκε η ποίηση..."

(Μπόρχες, Χόρχε Λουίς, Η Τέχνη του στίχου. Μετ. Μαρία Τόμπρου. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2001.)